Tác động của AI tại doanh nghiệp: Thay thế hay hỗ trợ nhân sự?

Lê Văn Long

28 tháng 10, 2024

Tác động của AI tại doanh nghiệp: Thay thế hay hỗ trợ nhân sự?

Nhân viên bảo vệ dữ liệu làm việc trên máy tính Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ AI đang ép buộc mọi nhân viên tri thức trên toàn cầu phải đối mặt với thực tế tàn khốc. Khi công ty yêu cầu ghi lại quy trình làm việc chi tiết, rất có thể đang âm thầm chế tạo công cụ để đào thải chính nhân viên ra khỏi bộ máy. Trong bối cảnh các quy định pháp luật về quyền sở hữu dữ liệu cá nhân trong môi trường làm việc vẫn còn chưa kịp hoàn thiện, mỗi cá nhân cần phải tự ý thức bảo vệ chủ quyền kỹ thuật số của mình một cách nghiêm ngặt. Các bộ kỹ năng ảo đang trở thành tài sản cá nhân vô giá trong kỷ nguyên số hóa.

Tác động thực tế của AI đến thị trường lao động

Trên thực tế, AI đang tác động đa chiều đến thị trường lao động chứ không đơn thuần là thay thế con người. Các vị trí công việc có nhiệm vụ định hình và lặp lại như nhập liệu, xử lý văn bản, phân tích dữ liệu cơ bản đang bị đe dọa nghiêm trọng. Theo báo cáo từ các tổ chức nghiên cứu lao động quốc tế, khoảng 40-50% các công việc hiện tại có thể được tự động hóa một phần nhờ công nghệ AI, đặc biệt trong các lĩnh vực như tài chính, khách hàng và vận hành. Tuy nhiên, số liệu này không đồng nghĩa với việc 40-50% nhân viên sẽ mất việc, vì AI chủ yếu thay thế các tác vụ cụ thể chứ không phải toàn bộ vai trò của một người.

Tại Trung Quốc, áp lực từ AI đang trở nên rõ rệt hơn nhiều so với các quốc gia khác. Các công ty công nghệ và doanh nghiệp lớn đang tích cực triển khai các hệ thống tự động hóa, dẫn đến lo ngại về việc cắt giảm nhân sự quy mô lớn. Một số báo cáo nội bộ cho thấy các công ty tại Thâm Quyến và Bắc Kinh đã giảm 15-20% nhân sự trong bộ phận vận hành và hỗ trợ khách hàng sau khi triển khai chatbot AI và hệ thống phân tích tự động. Tuy nhiên, đồng thời cũng xuất hiện nhu cầu mới về các vị trí như chuyên gia huấn luyện AI, quản trị dữ liệu và người điều phối giữa con người và máy móc.

Thực tế tại các doanh nghiệp cho thấy hai kịch bản chính đang diễn ra song song. Một số công ty sử dụng AI để hoàn toàn thay thế nhân viên, đặc biệt ở các vị trí công việc lặp lại và không đòi hỏi tư duy sáng tạo cao. Trong khi đó, các doanh nghiệp khác áp dụng AI như công cụ hỗ trợ, giúp nhân viên làm việc hiệu quả hơn bằng cách tự động hóa các tác vụ thủ công, từ đó tạo điều kiện cho nhân viên tập trung vào các công việc giá trị cao hơn như chiến lược, sáng tạo và quản lý. Sự khác biệt trong cách tiếp cận này tạo ra kết quả hoàn toàn khác nhau về tâm lý nhân viên và hiệu quả kinh doanh dài hạn.

Chiến lược bảo vệ giá trị lao động trong kỷ nguyên AI

Người lao động có thể chủ động bảo vệ vị thế của mình thông qua nhiều chiến lược khác nhau. Đầu tiên và quan trọng nhất là phát triển các kỹ năng khó sao chép như tư duy chiến lược, sáng tạo, quản lý con người và khả năng giải quyết vấn đề phức tạp. AI hiện nay dù thông minh đến đâu vẫn gặp khó khăn trong việc hiểu bối cảnh xã hội, thấu cảm và đưa ra các quyết định mang tính đạo đức. Những kỹ năng này là lợi thế cạnh tranh bền vững mà con người vẫn nắm giữ trước công nghệ.

Thứ hai, hiểu rõ cách AI hoạt động và tích cực tham gia vào quá trình triển khai công nghệ cũng giúp nhân viên định vị giá trị của mình như người điều phối chứ không phải đối tượng bị thay thế. Việc lưu trữ kiến thức cá nhân một cách an toàn là chiến thuật hiệu quả khác. Các chuyên gia khuyên nên giữ lại những thủ thuật, kinh nghiệm thực tế, quy trình tối ưu hóa và mối quan hệ làm việc như tài sản cá nhân, không chuyển giao hoàn toàn cho doanh nghiệp. Tất cả thông tin tài chính, kế hoạch phát triển nghề nghiệp và các ý tưởng sáng tạo nên được lưu trữ an toàn trên các thiết bị cá nhân hoặc dịch vụ đám mây độc lập với công ty. Điều này không chỉ giúp bảo vệ lợi thế cạnh tranh mà còn tạo sự an tâm tâm lý trong môi trường làm việc đầy áp lực.

Ngoài ra, việc xây dựng thương hiệu cá nhân và mạng lưới quan hệ nghề nghiệp sẽ tạo ra sự an toàn nghề nghiệp trong kỷ nguyên số. Khi một nhân viên có uy tín trong ngành và mạng lưới quan hệ rộng, doanh nghiệp sẽ khó thay thế họ đơn giản bằng hệ thống AI. Các công việc freelance, tư vấn hoặc làm việc cho nhiều doanh nghiệp cùng lúc cũng là cách giảm thiểu rủi ro từ việc phụ thuộc quá lớn vào một công ty duy nhất. Trong bối cảnh thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng, sự linh hoạt và đa dạng hóa nguồn thu nhập trở thành yếu tố quan trọng để đảm bảo an toàn nghề nghiệp.

Cách người lao động đối mặt với yêu cầu tài liệu hóa công việc

Khi doanh nghiệp yêu cầu tài liệu hóa toàn bộ quy trình làm việc, người lao động cần có chiến lược đáp ứng thông minh thay vì từ chối thẳng thừng hay tuân thủ mù quáng. Cách tiếp cận khôn ngoan là cung cấp đầy đủ thông tin theo yêu cầu nhưng giữ lại các kỹ năng cốt lõi và kinh nghiệm thực tế dưới dạng tài liệu cá nhân. Ví dụ, khi viết hướng dẫn quy trình, hãy nêu rõ các bước cơ bản nhưng không bao gồm những thủ thuật tinh vi, kinh nghiệm ngầm hoặc cách xử lý tình huống bất thường mà chỉ có người có kinh nghiệm mới biết. Điều này giúp đáp ứng yêu cầu của công ty trong khi vẫn bảo vệ được giá trị độc nhất của bản thân.

Việc hiểu rõ mục đích sử dụng dữ liệu cũng rất quan trọng. Nếu công ty dùng AI để hỗ trợ nhân viên làm việc hiệu quả hơn, hãy chủ động học hỏi và làm chủ các công cụ mới, biến công nghệ thành trợ thủ đắc lực. Ngược lại, khi phát hiện dấu hiệu thay thế nhân sự như yêu cầu tài liệu hóa quá chi tiết, cắt giảm đào tạo nhân sự hoặc giảm ngân sách phát triển con người, cần chuẩn bị kế hoạch dự phòng và tìm kiếm cơ hội mới. Đừng chờ đến khi nhận thông báo sa thải mới bắt đầu tìm việc, vì thị trường lao động trong kỷ nguyên AI thay đổi rất nhanh và sự chủ động sẽ tạo ra nhiều lợi thế hơn.

Cuối cùng, việc thường xuyên cập nhật kiến thức và học các công nghệ mới là bắt buộc trong kỷ nguyên AI. Nhân viên có khả năng thích ứng nhanh, sẵn sàng học hỏi và tích hợp công nghệ vào công việc sẽ luôn có giá trị cao hơn những người chỉ làm tốt công việc hiện tại nhưng từ chối thay đổi. Các khóa học về AI, phân tích dữ liệu, quản trị dự án số và kỹ năng số khác không chỉ giúp tăng năng suất làm việc mà còn tạo ra sự an tâm vì biết rằng mình đang phát triển theo hướng thị trường lao động đang vận động.

Câu hỏi thường gặp

AI có thể thay thế hoàn toàn con người trong công sở không?

AI hiện vẫn hạn chế trong tư duy sáng tạo, thấu cảm và quản lý phức tạp, nên thay thế toàn bộ nhân viên là điều khó xảy ra trong ngắn hạn.

Người lao động nên làm gì khi công ty yêu cầu tài liệu hóa toàn bộ quy trình làm việc?

Nên cung cấp đầy đủ thông tin theo yêu cầu, đồng thời giữ lại các kỹ năng cốt lõi, thủ thuật thực tế và kinh nghiệm ngầm dưới dạng tài liệu cá nhân.

Công cụ chống lại AI như anti-distill.skill có nguy cơ vi phạm hợp đồng lao động không?

Việc sử dụng công cụ này có thể vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực, vì vậy cần cân nhắc kỹ và hiểu rõ rủi ro pháp lý trước khi áp dụng.

Những công việc nào ít bị ảnh hưởng bởi AI trong tương lai gần?

Các vị trí đòi hỏi sáng tạo, tư duy chiến lược, quản lý con người, kỹ năng xã hội phức tạp và ra quyết định đạo đức sẽ khó bị thay thế bởi AI.

Doanh nghiệp nên sử dụng AI như thế nào để không gây xung đột với nhân viên?

Doanh nghiệp cần minh bạch về mục đích sử dụng AI, xây dựng chính sách đào tạo nhân viên làm chủ công nghệ, và tạo cơ hội chuyển đổi nghề nghiệp cho nhân viên bị ảnh hưởng bởi tự động hóa.